İşverenin Haklı Fesih Sebepleri (İş Kanunu m.25): Tutanak, İhtar, SGK Kodları ve Tazminat

İşveren, 4857 sayılı İş Kanunu m.25'te sayılan sebeplerden biri varsa iş sözleşmesini bildirim süresine uymadan derhal feshedebilir. Dört grup sebep vardır: sağlık sebepleri (25/I), ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışlar (25/II, a'dan ı'ya dokuz bent), zorlayıcı sebepler (25/III) ve işçinin gözaltına alınması veya tutuklanması (25/IV). Yalnız 25/II ile yapılan fesihte kıdem ve ihbar tazminatı ödenmez; diğer üç grupta ihbar ödenmez ama bir yılı dolduran işçinin kıdem tazminatı ödenir. 25/II fesih hakkı, olayın öğrenilmesinden itibaren 6 iş günü ve her halde olaydan itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır (m.26). SGK çıkış bildirgesinde 25/II fesihleri 42 ile 50 arasındaki kodlarla, bendine göre ayrı ayrı bildirilir. Haklı neden ispat edilemezse fesih geçersiz sayılır ve işe iade, kıdem, ihbar ve boşta geçen süre ücreti gündeme gelir; bu yüzden tutanak ve ihtar süreci fesihten daha önemlidir.

Haklı fesih ile geçerli fesih arasındaki fark

Pratik sonuç: davranışa dayalı bir sebep 25/II'nin ağırlığına ulaşmıyorsa (tek seferlik küçük ihmal, bir kez geç kalma) işveren m.18 ile geçerli fesih yapmalı, savunma almalı ve kıdem ile ihbarı ödemelidir. Performans düşüklüğü için ayrı süreç gerekir: performans düşüklüğü nedeniyle işten çıkarma rehberi.

25/II: Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışlar ve SGK çıkış kodları

Eski 29 numaralı çıkış kodu ("işveren tarafından işçinin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışı nedeniyle fesih") 2021'de kaldırıldı; artık her bent kendi koduyla bildirilir. Yanlış kod seçmek işçiye işsizlik maaşı davası ve işverene düzeltme yükü getirir. Çıkış evraklarının tamamı için işten çıkışta hazırlanması gereken evraklar yazısına bakın.

25/I, 25/III ve 25/IV: diğer haklı sebepler

• Sağlık sebepleri (25/I): İşçinin kendi kastı veya derli toplu olmayan yaşayışından kaynaklanan hastalık nedeniyle ardı ardına 3 iş günü veya bir ayda 5 iş günü devamsızlık; ya da tedavi edilemeyeceği sağlık kurulunca saptanan hastalık. Diğer hastalık ve kazalarda fesih hakkı, raporun ihbar süresini 6 hafta aşmasından sonra doğar. Kıdem tazminatı ödenir.

• Zorlayıcı sebep (25/III): İşçiyi işyerinde bir haftadan fazla süreyle çalışmaktan alıkoyan, işçinin çevresinde meydana gelen zorlayıcı sebep (işyerine ulaşımı kesen afet, karantina). İlk hafta yarım ücret ödenir, sonrasında fesih mümkündür; kıdem ödenir.

• Gözaltı ve tutukluluk (25/IV): Devamsızlık, işçinin kıdemine göre m.17'deki bildirim süresini (2 ile 8 hafta) aşarsa fesih mümkündür; kıdem ödenir.

Devamsızlıkta tutanak ve ihtar süreci nasıl işler?

En sık kullanılan ve en sık bozulan haklı fesih sebebi devamsızlıktır (25/II-g). İşverenin ispat yükü ağırdır; uygulanması gereken sıra şudur:

1. Her devamsızlık günü için ayrı tutanak: Tarih, saat, işçinin gelmediği ve haber vermediği bilgisi, en az iki tanık imzası. Tek tutanağa birden fazla gün yazmak zayıflatır.

2. Mazeret sorma: İkinci günün sonunda işçiye noter veya iadeli taahhütlü posta ile "mazeretinizi 3 iş günü içinde belgeleyin, aksi halde sözleşmeniz feshedilecektir" içerikli ihtarname gönderin. Arama ve mesaj kayıtlarını da saklayın.

3. Mazeretin değerlendirilmesi: Rapor, ölüm, kaza, doğal afet gibi haklı mazeretler devamsızlığı ortadan kaldırır. Mazeret geç bildirilse bile gerçekse fesih geçersiz olur.

4. Süre: Devamsızlığın 25/II-g sınırına ulaştığını öğrendiğiniz günden itibaren 6 iş günü içinde fesih bildirimini yapın (m.26). Devam eden devamsızlıkta süre, mazeret cevabı için verilen sürenin bitiminden hesaplanır.

5. Fesih bildirimi: Yazılı, tarih ve bent belirtilmiş, tutanaklara atıf yapan bildirim; elden tebliğde imzadan imtina tutanağı, aksi halde noter.

6. SGK çıkışı: 10 gün içinde işten ayrılış bildirgesi, kod 48; eksik günleri 15 Devamsızlık koduyla bildirin. Kod ayrıntıları: SGK eksik gün kodları.

Ücretsiz izin bitiminde dönmeyen çalışan için de aynı süreç uygulanır; dönüş tarihi imzalı formda yazdığından ispat kolaydır (bkz. ücretsiz izin işveren rehberi).

6 iş günü ve 1 yıl kuralı (m.26)

25/II'deki sebeplerle fesih hakkı, iki taraftan birinin bu davranışları öğrendiği günden başlayarak 6 iş günü geçtikten ve her halde fiilin gerçekleşmesinden itibaren 1 yıl sonra kullanılamaz. İşçinin olayda maddi çıkar sağlaması halinde 1 yıllık süre uygulanmaz. Süre hak düşürücüdür: 7. iş günü yapılan fesih haklı fesih olmaktan çıkar, geçerli fesih hükümlerine tabi olur ve kıdem ile ihbar ödenir. "Öğrenme" fesih yetkisine sahip kişinin (işveren, genel müdür, İK direktörü) öğrenmesidir; bir inceleme gerekiyorsa süre inceleme sonucunun öğrenilmesinden başlar. İş günü hesabında cumartesi iş günü sayılır, pazar ve resmî tatiller sayılmaz.

Haklı fesihte tazminat ve haklar

Kullanılmayan yıllık izin ücreti her fesihte ödenir; hesap için yıllık izin aracı. Kıdem ödenen gruplarda tutarı kıdem tazminatı aracıyla hesaplayın. Haklı neden ispat edilemezse işçi, iş güvencesi kapsamındaysa işe iade davası açar; mahkeme feshi geçersiz sayarsa 4 aya kadar boşta geçen süre ücreti ve işe başlatmama halinde 4 ile 8 aylık ücret tutarında tazminat doğar, kıdem ve ihbar da ödenir. Kapsam dışındaysa kıdem, ihbar ve şartları varsa kötü niyet tazminatı istenir.

Tutanak ve ihtarname nasıl hazırlanır?

Tutanakta bulunması gerekenler: işyeri unvanı, tarih ve saat, işçinin adı ve görevi, olayın yalın anlatımı (yorum ve sıfat yok), varsa ilgili kural veya talimat, en az iki tanığın adı, görevi ve imzası, işçiye okutulup imzalatıldığı veya imzadan imtina ettiği şerhi.

İhtarnamede bulunması gerekenler: olayın tarihi ve kısa anlatımı, ihlal edilen yükümlülük, işçiden beklenen davranış, mazeret veya savunma için verilen süre (3 iş günü yaygındır), tekrarında uygulanacak yaptırım, tebliğ şekli (noter, iadeli taahhütlü veya elden imza karşılığı).

Hazır devamsızlık tutanağı ve ihtarname şablonlarını Word veya PDF olarak indirebilir ya da tarayıcıda doldurup indirebilirsiniz. IKyardim'de tutanak ve ihtarlar personel kartına eklenir, devamsızlık günleri puantajdan otomatik işaretlenir ve çıkış işleminde SGK kodu ile eksik gün kodu birlikte seçilir.

Sık sorulan sorular

İşe gelmeyen işçi kaç gün sonra işten çıkarılabilir?

Mazeretsiz olarak ardı ardına 2 iş günü, bir ayda 2 kez tatil ertesi iş günü veya bir ayda toplam 3 iş günü gelmeyen işçi 25/II-g ile çıkarılabilir. Günler tutanakla, mazeret sorusu ihtarla belgelenmelidir.

Haklı fesihte savunma almak zorunlu mu?

Kanunen zorunlu değildir; m.19'daki savunma şartı geçerli fesih içindir. Ancak Yargıtay uygulamasında savunma alınmaması ispat açısından işveren aleyhine değerlendirilebildiğinden, 6 iş günü içinde kalacak şekilde yazılı savunma istenmesi önerilir.

Haklı fesihte kıdem tazminatı ödenir mi?

25/II ile fesihte ödenmez. 25/I, 25/III ve 25/IV ile fesihte bir yılı dolduran işçiye ödenir. İhbar tazminatı hiçbir haklı fesihte ödenmez.

6 iş günü nasıl hesaplanır?

Fesih yetkilisinin olayı öğrendiği günün ertesinden başlar, cumartesi dahil iş günleri sayılır, pazar ve resmî tatiller atlanır. Örneğin perşembe öğrenilen olay için son gün ertesi haftanın perşembesidir.

İşçi tutanağı imzalamazsa ne olur?

Tutanağa "okudu, imzadan imtina etti" şerhi düşülür ve tanıklar imzalar. Tutanak yine delildir; tanıkların mahkemede dinlenebilecek kişiler olması önemlidir.

Yanlış SGK çıkış kodu seçtim, düzeltebilir miyim?

Evet, işten ayrılış bildirgesi SGK sisteminden düzeltilebilir. Kod, işsizlik maaşı ve kıdem uyuşmazlıklarında delil olarak kullanıldığından fesih bildirimiyle tutarlı olmalıdır.

Yasal dayanak: 4857 sayılı İş Kanunu m.17 (bildirim süreleri), m.18-21 (geçerli fesih, savunma, işe iade), m.25 (işverenin haklı nedenle derhal fesih hakkı), m.26 (derhal fesih hakkını kullanma süresi), m.109 (bildirimlerin yazılı olması); 1475 sayılı İş Kanunu m.14 (kıdem tazminatı); 4447 sayılı Kanun m.51 (işsizlik ödeneği şartları); SGK işten ayrılış kodları (2021 düzenlemesi, kod 42-50).

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; fesih kararı öncesinde somut olayı bir avukatla değerlendirin.